پانسمان***********PANSEMENT

ترك اعتیاد٬ روح مهمتر از جسم

گفت و گویی به بهانه روز جهانی مبارزه با مواد مخدر

گزارش از : مهديار سعيديان

اشاره: وقتی برای اولین بار آنها را دیدم، فكر نمی كردم همگی زمانی معتاد بوده و به تازگی موادمخدر را كنار گذاشته اند. دور هم داخل سالن انتظار كلینیك ترك اعتیاد نشسته بودند و از خاطرات قدیم می گفتند. وارد جمعشان شدم واز حال و روزشان پرسیدم. بهادر كه حدوداً 27سال داشت، درباره چگونگی آلوده شدن خود به موادمخدر می گفت:حدوداَ 10سال پیش، هنگامی كه در دبیرستان تحصیل می كردم، به وسوسه برخی همكلاسیها برای اولین بار تریاك مصرف كردم و این شروعی برای اعتیاد من بود. در طول این مدت، بارها سعی كردم ترك كنم، اما هربار شدیدتر برگشت می كردم؛ به طوری كه از تریاك به هروئین و این اواخر هم به كریستال معتاد شده بودم. خوشبختانه خانواده بهادر در طی این مدت او را تنها نگذاشته و به هیچ وجه حمایتهای معنوی و روحی خود را از وی دریغ نكرده بودند. اما وضعیت"جهان" كه از بهادر جوانتر به نظر می رسید، متفاوت بود. پدر و بسیاری از اقوامش معتاد بودند و به قول خودش تنها چیزی كه از كودكی دور و برش به فراوانی یافت می شده، موادمخدر بوده است. این مسأله باعث شده بود"جهان" از 9سالگی مصرف این مواد را تجربه كند. اما خوشبختانه الان یك سال و نیم است كه ترك كرده و حتی فكر موادمخدر را هم به سرش راه نمی دهد. شرایط"منجی" و"حمید" و"مهدی" و"حسین" هم مشابه دو نفر قبلی بود.هركدام به نوعی در دام اعتیاد افتاده بودند و حال، پس از ترك جمعی، تلاش می كردند كه به كمك مشاوران و پزشكان، از نظر روحی هم خود را از وابستگی به مواد مخدر برهانند.
درباره ترك اعتیاد روشهای فراوانی را شنیده و دیده ایم؛ از آگهی های"ترك اعتیاد تضمینی" در برخی جراید گرفته تا افرادی كه بدون هیچ گونه آموزش و تحصیلاتی خود را در این زمینه خبره می دانند. به قول دوستی، این روزها هم اعتیاد به موادمخدر و هم ترك آن منبع درآمد خوبی برای عده ای شده است. اعتیاد برای قاچاقچی ها و توزیع كنندگان موادمخدر و ترك اعتیاد هم برای برخی افراد سودجو كه در هر شرایطی به دنبال منفعت شخصی خود هستند. آنچه درپی می آید، گفتگوی ما با سیدعلی سلامت كارشناس ارشد مددكاری اجتماعی سازمان بهزیستی است. سلامت و همكارانش از جمله كارشناسانی هستند كه با روشهای علمی و روان شناسانه، سعی در ریشه كن كردن این معضل بزرگ اجتماعی دارند.

لطفاً در ابتدا توضیح دهید اساساً اعتیاد چیست؟ طبق تعریف سازمان ملل متحد، اعتیاد یك معضل بزرگ است كه ابعاد گوناگونی از قبیل مسائل اجتماعی، خانوادگی و محیطی را دربر می گیرد و ما به هیچ وجه نمی توانیم اعتیاد را محدود به یكی از این موارد كنیم، بلكه مجموعه این عوامل فرد را به سمت اعتیاد سوق می دهند. درمان اعتیاد هم در گرو حل تمامی این معضلات می باشد.
چه اتفاقی درجریان وقوع اعتیاد در بدن فرد مبتلا می افتد؟ اصولاً اعتیاد ناشی از یك واكنش شیمیایی در مغز است. چون بدن هورمونی به نام اندومورفین ترشح می كند كه این هورمون نقش تسكین دهنده درد را دارد. موادمخدر سبب افزایش ترشح این هورمون می شوند. این مسأله باعث می شود فرد در شروع مصرف موادمخدر یك حالت سرخوشی و سبكی را در خود حس كند كه بسیار برایش خوشایند است؛ اما زمانی كه شخص در بند موادمخدر گرفتار شد، دیگر این حالتها وجود ندارد بلكه او بنده افیون می شود و برای به دست آوردن آن، به هركاری تن در می دهد. در واقع، دیگر مغز كنترلی بر اعمال و رفتار فرد معتاد ندارد و او تنها به یك چیز می اندیشد و آن تهیه موادمخدر است.
عوامل گرایش به اعتیاد در جامعه ما چه هستند؟ همان طور كه گفتم، عوامل مختلف محیطی، روانی و بویژه اجتماعی در این زمینه مؤثرند.
بدین معنا كه در بین برخی از افراد جامعه، به دلایل مختلف، نگرش مثبت نسبت به موادمخدر ایجاد شده است. از كسانی كه به توصیه دیگران به خاطر بیماری یا درد این مواد را مصرف می كنند، تا شب نشینی ها و پارتی هایی كه متأسفانه امروزه دیده می شوند و مصرف موادمخدر و توهم زا در بین شركت كنندگان آن یك امر عادی به شمار می آید. در واقع، این مسائل نقطه شروع اعتیاد و پیامدهای مخرب فردی و اجتماعی آن است.

با تمام این تفاصیل، آیا از اعتیاد گریزی هست؟ صد درصد، اعتیاد كاملاً قابل گریز است. من معتادان بسیاری را می شناسم كه سالهاست ترك كرده اند و دیگر سراغ موادمخدر نرفته اند. اما برای رسیدن به این هدف، فرد معتاد باید راهكارهای صحیح ترك اعتیاد را پیدا كند. توجه به این نكته ضروری است كه معتاد یك بیمار است و بنابراین"تضمین" در ترك اعتیاد معنایی ندارد. چون هیچ گاه نمی توان به زور معتادی را ترك داد؛ بلكه باید ابتدا در مورد موادمخدر و عوارض مصرف آن در فرد شناخت ایجاد كرد كه بطور طبیعی به دنبال این شناخت، انگیزه ترك مواد ایجاد می شود.
البته، باید دانست كه حتی در بهترین شرایط درمان روانی و جسمی، تنها 25درصد امكان بهبود صد درصد معتاد و ترك همیشگی وجود دارد.
می گویند ترك برخی مواد غیر ممكن است. نظر شما چیست؟ من به هیچ وجه به این گفته معتقد نیستم. شخصاً معتادانی را مشاهده كرده ام كه مدتها موادمخدر را در مقادیر زیاد مصرف می نمودند؛ اما تنها با یك دوره كوتاه چند روزه درمان دارویی ، به طور كلی اعتیاد را كنار گذاشته اند. در واقع، هرچه فرد معتاد راههای مقابله با اعتیاد را بهتر یاد بگیرد و در جلسات مشاوره گروهی و انفرادی كه در این باره تشكیل می شوند بیشتر شركت كند، راحت تر قادر به كنار گذاشتن افیون خواهد بود. چون اعتیاد یك فرایند تدریجی است و یك شبه ایجاد نشده است؛ بنابراین برای ترك آن هم باید مراحل متعددی از قبیل توانمندسازی و بویژه مسؤولیت پذیری فرد در قبال خود و جامعه، طی شود؛ بدین معنا كه فرد معتاد قبول كند عامل مشكل ایجاد شده كسی جز خودش نیست و با این پذیرش، گامهای بعدی را در راه ترك اعتیاد بردارد.
چه راههایی برای ترك اعتیاد وجود دارد؟ كلاً ترك اعتیاد شامل دو بخش است؛ بخش اول سم زدایی یا همان ترك اعتیاد جسمی است كه به روشهای مختلفی از قبیل درمان دارویی با كلونیدین و متادون و نیز روش سم زدایی فوق سریع اجرا می شود. باید توجه داشت كه در این روشها، تنها سم زدایی جسمی صورت می گیرد كه 3درصد كل فرایند ترك اعتیاد را شامل می شود. بخش اصلی این فرایند، روشهای روان درمانی است. اولین قدم در این راه، تقویت اعتماد به نفس بیمار است و سپس باید مشكلات شخصیتی و آسیب پذیریهای فرد را تشخیص داد و از طریق گروه درمانی و تقویت شناخت فرد، وی را دوباره به جامعه بازگرداند. البته، برخی روشهای غلط نیز وجود دارند كه معروف به روشهای"زیرزمینی" هستند كه از سوی افراد سودجو و ناآگاه انجام می شوند و با عناوینی چون ترك اعتیاد تضمینی، مخاطب را فریب می دهند؛ از ترك اعتیاد با دارویهای گیاهی گرفته تا تجویز برخی داروها مانند قرص اكستازی. باید توجه داشت كه ترك اعتیاد تضمینی هیچ اعتباری ندارد و حتی مشكل بیمار را حاد تر می كند.
از اكستازی نام بردید؛ موادمخدری مانند كریستال و یا اكستازی چه فرقی با سایر موادمخدر دارند؟ كلاً موادمخدر به دو گروه طبیعی و صنعتی(شیمیایی) تقسیم می شوند. از گروه اول می توان تریاك وشیره و از گروه دوم مورفین، هروئین و كریستال را نام برد. كریستال، خالص ترین جزء هروئین است كه دارای اثرات مخرب بسیار شدید بویژه بر روی مغز می باشد و قدرت آن چند برابر تریاك بوده و به همان نسبت وابستگی به آن نیز شدیدتر است. فرد معتاد به كریستال، دارای آستانه تحمل پایینی است و بسیار پرخاشگر و بی قرار است.
اكستازی هم كه این روزها در بسیاری از پارتی ها و شب نشینی های نامشروع دیده می شود، سابقاً یك داروی ضد افسردگی بوده كه جزو روانگردانهای بسیار قوی است. به همین دلیل، سالهاست تولید آن متوقف شده است؛ اما متأسفانه مدتی است این دارو در كشورهای آسیای شرقی به صورت قاچاق تولید و به سراسر جهان عرضه می شود. ویژگی مهم و زیانبار آن نیز توهم زا بودنش می باشد. از طرف دیگر، این ماده نیز وابستگی بسیار شدید در فرد ایجاد می كند و باید فرد برای ترك حتماً تحت درمان روان شناس بالینی یا روان پزشك قرار گیرد.

مؤسسات ترك اعتیاد تا چه حد قابل اعتمادند؟ مراكزی كه در آنها مددكار، روان شناس و روان پزشك با هم كار كنند و بیمار را از ابعاد مختلف ارزیابی كرده و تحت درمان قراردهند، قابل اعتمادتر هستند به همین دلیل، وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی تنها به مؤسساتی مجوز كار می دهند كه حتماً شرایط فوق را داشته باشند.
در مسیر ترك اعتیاد چه حمایتهایی لازم است؟ این حمایتها شامل دو مرحله قبل و بعد از درمان هستند. چون برخی افراد اصلاً انگیزه شروع درمان را ندارند، كه این مسأله باید از طریق راهكارهای ویژه ای با كمك درمانگر و خانواده بیماران حل شده و فرد معتاد آماده شروع درمان شود. بعد از درمان هم فرد باید مقاوم بوده و قبول كند كه این وظیفه او بوده كه ترك كرده است. البته، خانواده نیز نباید در این مرحله او را تنها بگذارد.
به عنوان سؤال پایانی، روشهای پیشگیری از اعتیاد شامل چه مواردی هستند؟ پیشگیری بسیار مهمتر است و باید از دوران تحصیل و حتی مهدكودكها شروع شود تا در بین افراد جامعه، احساس خطر نسبت به نفوذ مواد افیونی ایجاد شود. در واقع، باید یك فرهنگ برای مبارزه با موادمخدر در بین مردم شكل بگیرد. از طرف دیگر، اوقات فراغت نوجوانان و جوانان باید به شكل صحیح پر شود و در زمینه دوست یابی هم به آنها آموزشهای لازم ارائه گردد. توانمندسازی جوانان نیز نكته مهمی است كه نباید از آن غفلت كرد، چون امروزه بسیاری از كودكان و نوجوانان در برخورد با معضلات اجتماعی توانایی لازم را ندارند. والدین نیز به عنوان الگوی مناسب، نقش مهمی را در هدایت فرزندان ایفا می كنند؛ ضمن اینكه نباید از نقش رسانه های گروهی هم غافل شد. در هر صورت، همكاری تمام این عوامل موجب جلوگیری از گرایش افراد بخصوص جوانان به سمت مواد مخدر می شود وگرنه در بهترین شرایط امنیتی، تنها به میزان 10درصد می توان جلو مصرف مواد مخدر را گرفت.


نوشته ی دکتر مهدیار سعیدیان در ساعت ٤:۱٩ ‎ب.ظ در جمعه ۱٩ خرداد ،۱۳۸٥